Zbigniew Piątek
Dwóch zawodników kończy wyścig na 400 m stylem dowolnym z niemal identycznym wynikiem. Jeden dysponuje większą wydolnością tlenową, drugi lepiej gospodaruje energią. Dla trenera to istotna różnica, która może wpływać na sposób prowadzenia przygotowań. Czy badania fizjologiczne pozwalają znaleźć rezerwy, których nie widać podczas codziennego treningu? Zapytaliśmy o to Jacka Marciniaka, szefa SPACS Performance Testing.
Wynik na stoperze od zawsze był najważniejszym wyznacznikiem postępów pływaka. Trenerzy analizują międzyczasy, częstotliwość ruchów, długość cyklu pływackiego, starty i nawroty. Obserwują reakcję zawodników na kolejne serie treningowe, szukając możliwości poprawy wyniku.

Nie wszystkie przyczyny różnic w osiąganych rezultatach można jednak dostrzec z brzegu basenu. Zawodnicy prezentujący podobny poziom sportowy potrafią zupełnie inaczej reagować na ten sam trening. Jeden szybko się regeneruje, drugi potrzebuje więcej czasu. Dla jednego określona prędkość oznacza umiarkowany wysiłek, dla drugiego jest już poważnym obciążeniem.
Takie różnice próbuje uchwycić diagnostyka fizjologiczna.
– Stoper mówi nam, jak szybko zawodnik popłynął. Nie mówi natomiast, jaki był koszt fizjologiczny tego wyniku – tłumaczy Jacek Marciniak.
Ten sam czas, ale inna droga do wyniku
Dwóch pływaków specjalizujących się w 400 m stylem dowolnym może uzyskiwać podobne rezultaty, choć ich organizmy zupełnie inaczej reagują na wysiłek.
Pierwszy może mieć bardzo wysoką zdolność poboru tlenu, ale potrzebować stosunkowo dużo energii do utrzymania określonej prędkości. Drugi, mimo nieco mniejszych możliwości tlenowych, potrafi pływać ekonomiczniej.
– Dwóch zawodników może przepłynąć 400 metrów w bardzo podobnym czasie, ale dojść do tego wyniku zupełnie różnymi drogami – zauważa Marciniak.
U jednego większej uwagi będzie wymagał rozwój możliwości tlenowych, u drugiego utrzymywanie wysokiej intensywności albo poprawa ekonomii pływania.
Badania fizjologiczne mogą pomóc w rozpoznaniu tych różnic, choć wyniki zawsze należy zestawiać z techniką, przygotowaniem siłowym, historią treningową i indywidualną reakcją na obciążenia.
W SPACS analizowane są między innymi pobór tlenu (VO₂), wentylacja, częstość oddechów, tętno, stężenie mleczanu we krwi oraz lokalne utlenowanie wybranych mięśni (SmO₂). Zakres pomiarów zależy od rodzaju badania i wykorzystywanej aparatury.
Zebrane informacje mogą pomóc trenerowi określić indywidualne zakresy intensywności treningowej oraz monitorować zmiany zachodzące w kolejnych etapach przygotowań.

Inaczej przygotowuje się sprintera, inaczej długodystansowca
Różnice w wymaganiach poszczególnych konkurencji najlepiej widać, porównując 50 i 1500 m stylem dowolnym.
W sprincie liczy się zdolność do błyskawicznego osiągnięcia wysokiej prędkości i utrzymania jej mimo narastającego zmęczenia. Na dłuższych dystansach większego znaczenia nabierają możliwości tlenowe, ekonomia ruchu i umiejętność utrzymywania odpowiedniego tempa przez wiele minut.
Pomiędzy nimi znajdują się konkurencje 200 i 400 m, wymagające połączenia szybkości z wytrzymałością.
– Nie ma jednego uniwersalnego testu dla każdego pływaka – podkreśla Marciniak.
Dlatego protokoły badań powinny uwzględniać specjalizację zawodnika. Innych informacji szukamy u sprintera tracącego prędkość na ostatnich metrach, a innych u długodystansowca mającego trudności z utrzymywaniem tempa.
Dobrym przykładem jest dystans 200 m. Dwóch pływaków może osiągać podobne międzyczasy na pierwszych 50 metrach, ale jeden zachowa wysokie tempo do mety, podczas gdy drugi zacznie wyraźnie zwalniać.
Przyczyn nie zawsze należy szukać wyłącznie w przygotowaniu wytrzymałościowym. Znaczenie mogą mieć również sposób rozłożenia sił, zmęczenie mięśniowe czy pogarszająca się technika.

Co mówi nam mleczan?
Wielu trenerów zna sytuację, gdy zawodnik znakomicie rozpoczyna wyścig, ale nie potrafi utrzymać prędkości na ostatnich metrach. Analiza międzyczasów pokazuje skalę problemu, nie zawsze jednak pozwala znaleźć jego przyczynę.
Pomocne może być badanie odpowiedzi metabolicznej organizmu, w tym stężenia mleczanu we krwi.
Przez lata mleczan kojarzony był przede wszystkim ze zmęczeniem mięśni. Dziś wiadomo, że pełni również funkcję substratu energetycznego wykorzystywanego przez organizm.
SPACS używa do pomiarów analizatora Lactate Scout 2, a do modelowania wybranych procesów metabolicznych systemu INSCYD.
Analizator pozwala bezpośrednio zmierzyć stężenie mleczanu we krwi. Informacje dotyczące tempa jego produkcji i wykorzystania uzyskuje się natomiast pośrednio, na podstawie modeli fizjologicznych i danych z testów.
Dla trenera największą wartość ma zestawienie takich informacji z przebiegiem wyścigu, wynikami odcinków treningowych i analizą techniki. Pozwala to lepiej ocenić, które elementy przygotowań wymagają zmian.

Badania na własnym basenie
SPACS proponuje diagnostykę prowadzoną bezpośrednio w miejscu treningu. Zespół wyposażony w aparaturę pomiarową może przyjechać do klubu, na zgrupowanie lub obóz.
Badanie obejmuje ocenę wybranych parametrów zawodnika, a w zależności od zakresu również pomiary masy i składu ciała, metabolizmu spoczynkowego oraz testy wysiłkowe.
Na basenie pływak wykonuje odcinki o stopniowo zwiększanej intensywności. Monitorowane mogą być między innymi tętno, tempo, częstotliwość ruchów i długość cyklu pływackiego.
Szczególnie interesował nas sposób pomiaru poboru tlenu.
– Pomiar VO₂ wykonujemy w przerwach pomiędzy odcinkami pływackimi – wyjaśnia Marciniak.
Zawodnik nie płynie więc przez cały czas z analizatorem gazów oddechowych. Pomiary wykonywane są po zakończeniu kolejnych odcinków, a wyniki interpretuje się z uwzględnieniem zastosowanego protokołu.
SPACS wykorzystuje między innymi mobilny analizator VO₂ Master, służący do pomiaru poboru tlenu i parametrów wentylacyjnych.
Urządzenie nie mierzy bezpośrednio VCO₂, czyli ilości dwutlenku węgla wydalanego przez organizm w jednostce czasu. Firma dysponuje także kapnometrem Contec CA10M, pozwalającym mierzyć parametry końcowo-wydechowego CO₂ (EtCO₂), co nie jest jednak równoznaczne z pomiarem VCO₂.
Te różnice mają znaczenie przy interpretacji wyników, ponieważ możliwości diagnostyczne zależą od aparatury i zastosowanej metody.
Według SPACS sesja diagnostyczna trwa zwykle około 60–90 minut.

Open water. Gospodarowanie energią ma znaczenie
Na dystansach 5 i 10 km zawodnik musi nie tylko odpowiednio rozłożyć siły, lecz także reagować na przyspieszenia rywali, utrzymywać korzystną pozycję i radzić sobie z warunkami na trasie.
Znajomość reakcji organizmu na poszczególne poziomy intensywności może pomagać w planowaniu przygotowań do takich wyścigów.
Ważną częścią tego procesu jest również żywienie, szczególnie u zawodników realizujących dwa treningi dziennie.
SPACS wykonuje pomiary RMR, czyli spoczynkowego wydatku energetycznego. Uwzględniając aktywność fizyczną, obciążenia treningowe oraz indywidualne dane zawodnika, można następnie oszacować TDEE – całkowity dzienny wydatek energetyczny.
Jak wyjaśnia Marciniak, pomiar metabolizmu spoczynkowego powinien odbywać się na czczo, po nocnym odpoczynku, bez wcześniejszego wysiłku i spożywania kofeiny.
Uzyskane informacje mogą pomóc lepiej dopasować żywienie do potrzeb zawodnika, choć nie zastępują indywidualnego planu dietetycznego.

Raport ma pomóc trenerowi, a nie go zastąpić
Po zakończeniu badań trener otrzymuje opracowanie wyników wraz z interpretacją.
Według Marciniaka raport SPACS może obejmować profil fizjologiczny, wybrane punkty metaboliczne i wentylacyjne, zakresy intensywności oraz zalecenia dotyczące dalszych przygotowań.
– Nie zastępujemy jednak trenera. Naszą rolą jest dostarczenie mu danych, rekomendacji i interpretacji fizjologicznej, na podstawie których może podejmować lepsze decyzje treningowe – wyjaśnia szef SPACS.
Trener pracujący z zawodnikiem na co dzień zna jego historię, obserwuje dyspozycję i reakcję na obciążenia. Wyniki badań mogą tę wiedzę uzupełnić, szczególnie gdy pomiary są powtarzane i można porównać reakcję organizmu przed określonym blokiem treningowym oraz po jego zakończeniu.

Ile kosztuje diagnostyka SPACS?
Firma proponuje pakiet obejmujący dwa badania. Pierwsze, oznaczone jako IN, określa wyjściowy profil zawodnika. Drugie – OUT – służy do oceny zmian po okresie treningowym.
Zalecany odstęp między badaniami wynosi do dwóch miesięcy.
Według oferty przekazanej redakcji SwimmPL.com cena pakietu wynosi 1200 zł netto za zawodnika.
Przy grupach liczących co najmniej sześć osób SPACS oferuje 15-procentowy rabat. Cena wynosi wówczas 1020 zł netto od zawodnika, czyli 10 200 zł netto za grupę dziesięcioosobową.
Badania mogą być realizowane podczas zgrupowań w Polsce i za granicą. Szczegółowe warunki organizacyjne, w tym ewentualne koszty dojazdu, wymagają indywidualnego uzgodnienia.

Czy dzięki diagnostyce można pływać szybciej?
To pytanie z pewnością najbardziej interesuje zawodników i trenerów.
Diagnostyka pozwala lepiej poznać możliwości organizmu i monitorować reakcję na trening. Nie gwarantuje jednak poprawy rezultatu. O jej wartości decyduje przede wszystkim sposób wykorzystania uzyskanych informacji.
Poprosiliśmy Jacka Marciniaka o przykład pływaka, u którego wyniki badań doprowadziły do zmian w programie treningowym.
Szef SPACS wyjaśnił, że firma jest związana umowami o poufności, ale zadeklarował możliwość udostępnienia anonimowego raportu porównawczego z dwóch badań jednego z zawodników.
Taki materiał pozwoliłby ocenić zmiany wybranych parametrów fizjologicznych. Dotychczas nie otrzymaliśmy jednak dokumentacji umożliwiającej niezależną ocenę rezultatów zastosowanej diagnostyki.
Nawet poprawa parametrów wydolnościowych nie musi natychmiast przynieść rekordu życiowego. Na wynik składają się również technika, siła, regeneracja, przygotowanie mentalne i umiejętność wykorzystania swoich możliwości podczas zawodów.

Technologia w służbie treningu
Nowoczesne rozwiązania coraz śmielej wkraczają do pływania. Analiza obrazu pod wodą, czujniki monitorujące ruch, pomiary metaboliczne czy przenośna aparatura do oceny wydolności dostarczają trenerom informacji, których wcześniej nie mieli.
Nie każdy parametr można jednak zmierzyć bezpośrednio, a wyniki uzyskiwane z modeli fizjologicznych wymagają odpowiedniej interpretacji.
– Jedno badanie daje obraz. Seria badań pokazuje kierunek – podsumowuje Marciniak.
W pracy szkoleniowej szczególne znaczenie ma właśnie obserwowanie zmian zachodzących w czasie. Wiedza o tym, jak organizm reagował na określone obciążenia kilka tygodni wcześniej i jak reaguje obecnie, może pomóc trenerowi podejmować kolejne decyzje.
Nie oznacza to, że każdy klub musi inwestować w rozbudowaną diagnostykę. Wiele zależy od poziomu zawodników, możliwości finansowych i umiejętności wykorzystania uzyskanych danych.
W sporcie, w którym o zwycięstwie często decydują setne części sekundy, dobrze wykorzystana informacja może mieć dużą wartość.
Ostateczna ocena pracy wykonanej na treningach nadal należy jednak do stopera.
Jacek Marciniak jest szefem SPACS, firmy zajmującej się diagnostyką sportową, znajdującej się również wśród dystrybutorów aparatury VO₂ Master. Materiał powstał na podstawie odpowiedzi udzielonych na pytania redakcji SwimmPL.com, z uwzględnieniem możliwości i ograniczeń stosowanych metod badawczych.
Zdjęcia: SPACS











Dodaj komentarz